Filozofia - Esej filozoficzny O duszy

O Duszy
Nieczyste i zniekształcające jest pożądliwe spojrzenie. Wtedy dopiero, gdy niczego nie pożądamy, wtedy dopiero, gdy nasze patrzenie staje się czystą kontemplacją- dopiero wtedy otwiera się przed nami dusza rzeczy - piękno. Gdy oglądam las, który chcę kupić, wydzierżawić, wyciąć, w którym chcę polować - las, który chcę obciążyć hipoteką- wtedy nie las widzę, lecz jedynie jego odniesienia do mego pożądania, do moich planów i starań: jego odniesienia do mojej sakiewki. Wtedy to las jest drewnem, jest młody lub stary, zdrowy lub chory. Gdy jednak niczego nie chcę od lasu, gdy jedynie "bezmyślnie" zapuszczam wzrok w zielony matecznik - wtedy dopiero jest on lasem, naturą i roślinnością: wtedy jest piękny.
Tak samo z ludźmi i ich twarzami. Człowiek, na którego spoglądam z respektem, z nadzieją, z pożądliwością, z zamiarami, z wymaganiami, nie jest człowiekiem -jest on jedynie mętnym odbiciem mego pożądania. Spoglądam nań - świadom tego lub nie - zadając sobie same krępujące, kłamliwe pytania: "Czy jest on przystępny, czy dumny? Czy mnie poważa? Można go naciągnąć? Zna się na sztuce?" Zadając sobie tysiące takich pytań, spoglądamy na większość ludzi, z którymi mamy do czynienia, a kiedy uda nam się wskazać w ich powierzchowności, w ich wyglądzie i zachowaniu to, co służy lub sprzeciwia się naszym zamiarom, uchodzimy za znawców i psychologów. Mamę to jednak nastawienie, a w tego rodzaju psychologizowaniu
chłop, domokrążca i kauzyperda górują nad większością polityków i uczonych.
W momencie, gdy pożądanie zanika i powstaje kontemplacja - czysty ogląd, czyste oddanie - wszystko się odmienia. Człowiek przestaje być użyteczny lub niebezpieczny, interesujący lub nudny, miły lub szorstki, silny lub słaby. Staje się wtedy naturą, staje się piękny i godny uwagi, jak wszystko, ku czemu kieruje się czysta kontemplacja. Kontemplacja nie jest bowiem badaniem lub krytyką-jest samą miłością; jest najwznioślejszym, godnym najwyższego pożądania stanem naszej duszy - miłością wolną od żądzy.
Niech no tylko osiągniemy ten stan - choćby na kilka minut, kilka godzin lub dni (utrzymanie go na zawsze byłoby osiągnięciem stanu pełnej duchowości) - wtedy ludzie zaczną wyglądać inaczej niż zwykle. Nie będą już odbiciami czy karykaturami naszego pożądania - staną się na powrót naturą. Piękno i brzydota, starość i młodość, dobroć i zło, otwartość i zamknięcie, twardość i czułość przestaną być przeciwieństwami, przestaną być miarą. Wszyscy staną się piękni, godni uwagi, nikt już nie będzie wystawiany na wzgardę, nienawidzony, nie rozumiany.
Jak z punktu widzenia cichej kontemplacji cała natura nie jest niczym innym tylko zmienną formą przejawiania wiecznie twórczego, nieśmiertelnego życia, tak szczególną rolą i zadaniem człowieka jest przedstawianie duszy. Daremnie wdawać się w spory, czy "dusza" jest czymś ludzkim, czy też właściwa jest zwierzęciu i roślinie! Dusza na pewno jest wszędzie -jej obecność wszędzie jest możliwa, wszędzie jest przeczuwana i pożądana. Jak jednak zwierzę, nie zaś kamień, odbieramy jako nośnik i wyraz ruchu, (choć także w kamieniu jest ruch, życie, kształtowanie, rozpad i wibracja), tak też duszy poszukujemy zwłaszcza w człowieku. Poszukujemy jej tam, gdzie najwyraźniej się uobecnia, gdzie cierpi i działa. Człowiek zaś
wydaje się nam tym zakątkiem świata, tą specjalną prowincją, której zadaniem jest rozwijać duszę -jak dawniej było jego zadaniem dźwignąć się na nogi, zrzucić sierść, wynaleźć narzędzia i skrzesać ogień.
Tak oto cały świat ludzki stanie się dla nas wyrazem duszy. Jak w górze i w skale widzę i kocham prasiły ciężkości, w zwierzęciu - ruchliwość i upragnioną wolność - tak w człowieku (który przecież to wszystko również reprezentuje) widzę zwłaszcza ową formę i możność uzewnętrznienia życia, którą zwiemy "duszą", która zaś wydaje się nam, ludziom, nie tylko - wśród tysiąca innych rzeczy - owym jakże ukochanym promieniowaniem życia, lecz czymś szczególnym, wybranym, czymś wysoce rozwiniętym: ostatecznym celem. Niezależnie bowiem od tego, czy myślimy w sposób materialistyczny, idealistyczny czy jeszcze inaczej, czy wyobrażamy sobie "duszę" jako pierwiastek boski, czy jako płonącą materię - wszyscy przecież ją znamy i wszyscy wysoko ją cenimy; dla każdego z nas uduchowione spojrzenie człowieka, sztuka, kształtowanie duszy jest najwyższym, ostatecznym, najbardziej wartościowym nośnikiem i stopniem wszelkiego życia organicznego.
Tak oto bliźni stanie się dla nas najszlachetniejszym, najwyższym, najcenniejszym przedmiotem kontemplacji. Nie każdy jednak zdolny jest dokonać tego jakże oczywistego szacunku w sposób naturalny i bez zahamowań - wiem o tym z własnego doświadczenia. W młodości bliższe, bardziej intymne związki łączyły mnie z krajobrazami i dziełami sztuki niż z ludźmi, ba! - latami śniłem o poezji, w której byłoby powietrze, ziemia, woda, drzewo, góra i zwierzę, wszystko, tylko nie ludzie. Sądziłem, że człowiek tak bardzo zbłądził na drodze duszy, tak bardzo dał zawładnąć sobą pożądaniu, tak brutalnie, tak dziko uganiał się za zwierzęcymi, głupimi, przedpotopowymi celami, tak żądny był błyskotek i tandety, że na czas jakiś popadłem w straszny błąd, myśląc, że może człowiek -jako droga do duszy
-tak już się wypaczył i upadł, że owo źródło musi poszukać sobie innego ujścia, gdzieś w naturze.
Jeśli przyjrzeć się, jak dwoje współczesnych, przeciętnych ludzi, którzy poznali się dopiero przez przypadek i właściwie nie chcą od siebie niczego materialnego - otóż, jak tych dwoje ludzi zachowuje się wobec siebie, wtedy prawie jak na własnej skórze można odczuć, jak szczelnie każdy z nich otacza się ową atmosferą przymusu, skorupą, powłoką ochronną, siecią splecioną gwoli odrzucania wszystkiego, co duchowe, z zamiarów, lęków i życzeń skierowanych na wszystko, co nieistotne, oddzielających człowieka od innych ludzi. Wydaje się, że wszystko zostało tak urządzone, byleby tylko duszy nie dopuścić do głosu, jak gdyby było konieczne otoczyć ją wysokimi murami - murami strachu i wstydu. Jedynie wolna od pożądania miłość zdolna jest przerwać tę sieć. Wszędzie zaś tam, gdzie sieć zostaje przerwana, spogląda na nas dusza.
Siedzę w pociągu, patrzę na dwóch młodych mężczyzn, którzy wymieniają pozdrowienia, gdyż traf chciał, że przez godzinę mają być sąsiadami. Ich powitanie jest niezmiernie osobliwe - to bez mała żałobna farsa. Niefrasobliwi ci ludzie sprawiają wrażenie, jakby witali się wynurzeni z odwiecznych dali obcości i chłodu, z samotnych, skutych lodem biegunów - naturalnie mam tu na myśli nie Malejczyków czy Chińczyków, lecz współczesnych mieszkańców Europy - sprawiają wrażenie, jakby każdy z nich obwarował się w twierdzy dumy wystawionej na łup podejrzliwości i chłodu. Przedmiotem ich konwersacji są- jeśli spojrzeć na to z zewnątrz - absolutne brednie, zwapniałe hieroglify świata "bezdusznego", od którego stale się uwalniamy, a którego zlodowaciałe złomy stale nad nami wiszą. Rzadko, nader rzadko można spotkać ludzi, których dusze wyrażają się już choćby w potocznej mowie. To więcej niż poeci - to prawie święci. Z pewnością również
"lud" ma duszę - również Maląjczyk i Murzyn - i pozdrawiając, zagadując, więcej duszy ujawnia niż ludzka miernota. Dusza ludu nie jest jednak tą, której szukamy, choć także ona jest nam droga, jest z nami blisko spowinowacona. Dusza człowieka pierwotnego, który jeszcze nie wie, co to wyobcowanie, który nie poznał znoju życia w bezbożnym i zautomatyzowanym świecie, to dusza zbiorowa, prosta, dziecinna, jest ona wprawdzie piękna i pełna powabu, ale nie stanowi naszego celu. Wspomniani dwaj młodzi Europejczycy w wagonie kolejowym są bardziej w tym zaawansowani. Niewiele okazują duszy, a może zgoła wcale, sprawiają wrażenie, jakby bez reszty stanowiło o nich zorganizowane pożądanie, rozum, zamiar i plan. Zagubili swe dusze w świecie pieniądza, maszyn i nieufności. Powinni je odnaleźć, a jeśli zaniedbają się w tym, zapadną na zdrowiu i będą cierpieć. Gdy jednak odnajdą swe dusze, nie będą to już zagubione dziecięce dusze - będzie to coś znacznie bardziej wysublimowanego, swobodnego, osobistego, zdolnego do udźwignięcia większego brzemienia odpowiedzialności. Bo nie do dziecka nam wracać, nie do prymitywu, ale iść dalej/naprzód - do osobowości, odpowiedzialności i wolność.
Jeszcze nie widać tych celów, jeszcze nie ma ich przeczucia. Ci dwaj młodzi mężczyźni nie są ani pierwotni, ani święci. Posługują się mową dnia powszedniego, językiem, który tak mało odpowiada celom duszy podobnie jak sierść goryla, którą możemy zrzucać z siebie jedynie powoli, setki razy ponawiając ostrożne próby.
Ten przedpotopowy, surowy, utykający język brzmi mniej więcej tak.
"Dobry" - mówi jeden.
"Szanowanie" - odpowiada drugi.
"Można?" - pyta pierwszy.
"Proszę" - odpowiada drugi.
Powiedziano, co należało powiedzieć.
Słowa te nie mają znaczenia - to zwykłe ozdobniki człowieka prymitywnego; mają ten sam cel, tę samą wartość, co obręcz, którą Murzyn przekłuwa sobie nos.
Sam jednak ton wypowiadania tych rytualnych słów jest nader dziwny. To uprzejmości, ale wypowiadane osobliwie krótko, półgębkiem, oszczędnie chłodno, by nie rzec - gniewnie. A przecież nie ma powodu do kłótni - wprost przeciwnie - ani jeden z naszych Europejczyków, ani drugi nie ma na myśli niczego złego. Choć mina i ton są chłodne, oficjalne, szorstkie, prawie obolałe. Blondyn, rzucając to swoje: "proszę", unosi brwi z wyrazem twarzy graniczącym z pogardą, nie ma jednak takiej intencji. Postępuje jedynie zachowując pewną formę, która jako środek obrony wykształciła się w ciągu dziesięcioleci bezdusznego obcowania człowieka z człowiekiem. Wydaje mu się, że powinien ukryć to, co w nim najintymniejszego - duszę; nie wie, że dusza wzrasta jedynie w momencie, gdy jest uwidaczniana i darowana drugiemu człowiekowi. Jest dumny, jest osobistością, nie tam jakimś naiwnym dzikusem. Jego dusza jest jednak żałośnie niepewna, musi więc się obwarować, musi wznieść wokół siebie wały obronne, otoczyć się chłodem. Ale nic nie zostałoby z tej dumy, gdyby tylko komuś udało się skraść mu jeden mały uśmieszek. Cały ten chłód, cały ten niegrzeczny, nerwowy, dumny a przy tym niepewny ton w obcowaniu "wykształconych" to symptom choroby - koniecznej i dlatego wzbudzającej nadzieję - choroby duszy, która nie umie się inaczej bronić przed zadanym jej gwałtem, może tylko dawać takie znaki. Jakże trwożliwa jest ta dusza, jaka jest słaba, jaka młoda, jak niewielkim uznaniem czuje się darzona na Ziemi! Jakże się ukrywa, jak bardzo boi!
I gdyby teraz jeden z tych panów uczynił to, na co właściwie ma ochotę, gdyby poszedł za głosem uczucia, to podałby drugiemu rękę albo pogłaskał go po ramieniu i powiedział na przykład: "Dobry Boże, ależ piękny poranek;
wszystko w złocie, a ja mam wakacje! Co, ładny krawat, nie?! Ejże, mam w walizce jabłka, chcesz jedno?"
I gdyby jeden z nich naprawdę powiedział coś takiego, to drugi poczułby niezwykłą radość, wzruszenie, z jego piersi wydobyłoby się coś jakby śmiech i łkanie. Poczułby bowiem, że właśnie przemówiła dusza drugiego, że nie chodzi ani o jabłka, ani o krawat, ani w ogóle o nic innego tylko o przełom, o to, że wyszło na światło coś, co się z tym przełomem wiąże, co zaś na mocy pewnej umowy ukrywaliśmy - ach, na mocy umowy, która ciągle jeszcze nas zniewala, choć już przeczuwamy, że kiedyś zostanie ona zerwana!
Tak więc ów drugi mężczyzna odczuwałby to w podobny sposób, lecz nie wyraziłby swych uczuć, za to sięgnąłby mechanicznie po środek obrony, wyrzuciłby z siebie jakiś strzęp bezsensownego słowa, jedno z tysiąca naszych słów zastępczych. Przez chwilę śmiałby się głupawo, po czym wykrztusił: "Tak... no, tak... bardzo ładny" - lub coś w tym stylu, następnie zaś odwróciłby wzrok, wykonując ruch głową znamionujący, że jest śmiertelnie obrażony, że nadużyto jego świętej cierpliwości. Zacząłby się bawić dewizką albo zapatrzyłby się w okno - sięgając po każdy z dwudziestu takich hieroglifów, dawałby do zrozumienia, że jako żywo nie jest skłonny wyrazić swej wewnętrznej radości, że nie może niczego okazać, niczego przyznać, no, co najwyżej może dać wyraz niejakiemu współczuciu dla natręta.
Tymczasem jednak nic takiego się nie dzieje. Ciemnowłosy naprawdę ma jabłka w walizce i jak dziecko cieszy się, że dzień taki ładny, że są wakacje, i że ma piękny krawat i żółte buty. Gdyby jednak blondyn zagadnął teraz w te słowa: "Straszna historia z tymi dewizami", to ciemnowłosy nie poszedłby za pragnieniem swej duszy, nie wykrzyknąłby: "A, co tam, niech pan nam nie psuje radości, co nas obchodzi w tej chwili waluta!", lecz westchnąłby z zatroskanym obliczem: "O, tak, to okropne!"
Wspaniale móc się tak przyglądać: ci dwaj panowie (jak my wszyscy) pozornie wcale nie zadają sobie trudu, by zachowywać się w ten sposób, by skazywać siebie na ten potworny przymus. Z lekkim sercem wzdychają, a chociaż dusza domaga się dialogu, udają oziębłość i nieprzystępność.
Ty jednak obserwujesz dalej. Mimo że dusza nie kryje się w słowach, minach, tonie głosu, to przecież gdzieś musi być. I widzisz: blondyn zapomniał się, już nie czuje, że jest obserwowany, i gdy spogląda przez okno na postrzępioną linię drzew odległych lasów, to już nie gra: w jego spojrzeniu jest swoboda, młodość, tęsknota, naiwne, gorące marzenia. Wygląda całkiem inaczej, młodziej, prościej, łagodniej, przede wszystkim zaś - ładniej. Ten drugi jednak - nienaganny i nieprzystępny pan - wstaje i sięga po spoczywającą na półce walizkę. Robi to tak, jakby chciał się przekonać, jak ulokowany jest bagaż, jakby chciał zapobiec nieszczęściu, chociaż walizka leży, jak powinna, i cały ten zabieg jest zbędny. Ale też młodemu człowiekowi wcale nie chodzi o przytrzymanie walizki - chce tylko poczuć jej bliskość, upewnić się, musnąć ją. Bo w nienagannie rzeczowej skórzanej walizce oprócz jabłek i bielizny znajduje się coś ważnego -jakaś świętość - prezent dla czekającej w domu ukochanej: porcelanowy jamnik albo może katedra kolońska z marcepanu, wszystko jedno co, w każdym razie coś, do czego ów młody człowiek czuje się teraz przywiązany, z czym igrają jego marzenia, co kocha i ubóstwia, czego zaś najchętniej nie wypuszczałby z rąk, tylko pieścił i podziwiał.
Podczas jednej godziny jazdy pociągiem obserwowałeś dwóch młodych ludzi - poniekąd typowych dla naszego czasu wykształconych przeciętniaków. Zamienili kilka słów, wymienili pozdrowienia, kiwali i potrząsali głowami, robili tysiące drobnych rzeczy, wykonywali czynności, jakieś ruchy, lecz w żadnym z nich nie uczestniczyły ich dusze; w
żadnym słowie, w żadnym spojrzeniu; wszystko było maską, wszystko było mechaniką, wszystko - z wyjątkiem owego zapomnienia się i spojrzenia przez okno na błękitniejący w dali las oraz krótkiego, niezręcznego sięgnięcia po skórzaną walizkę.
I myślisz sobie: "O, bojaźliwe dusze! Kiedyż wreszcie się ujawnicie? Może wychylicie się, pięknie i przyjaźnie, w jakimś wyzwalającym przeżyciu, w więzi z narzeczoną, w walce za wiarę, w czynie i w ofierze - a może, porywczo i rozpaczliwie, w spiesznym czynie zniewolonego, skrytego, mrocznego pragnienia serca, w gwałtownym oskarżeniu, w przestępstwie, w zbrodni? A ja, a my wszyscy: w jaki sposób przeniesiemy nasze dusze przez ten świat? Czy uda nam się dopomóc im w dochodzeniu ich praw, czy dopuścimy, by wyrażały się w naszych gestach, naszych słowach? Czy też zrezygnujemy, dając się ponieść tłumowi i gnuśności, coraz to więżąc ptaka, coraz to przekładając sobie przez nos pierścienie?"
I czujesz: wszędzie tam, gdzie człowiek pozbył się pierścieni z nosa, gdzie zrzucił małpią sierść - tam działa dusza. Gdyby tylko jej nie hamowano, rozmawialibyśmy ze sobą jak ludzie u Goethego, a każdy oddech byłby nam jako śpiew. Biedna, prześwietna duszo, gdzie jesteś, tam rewolucja, zerwanie z tym, co minione, tam nowe życie - tam Bóg. Dusza to miłość, dusza to przyszłość, a wszystko inne to tylko rzecz, to materia, to jedynie przeszkoda w tym, by nasza boska siła kształtując - zaprawiała się do kształtowania, niszcząc - zaprawiała się do niszczenia.
I dalej biegną myśli: czy nie żyjemy w epoce, kiedy to, co nowe, głośno zapowiada, że nadchodzi, kiedy więzi międzyludzkie doznają wstrząsu; kiedy śmierć szaleje, a rozpacz krzyczy głosem wielkim? Czy to nie dusza kryje się za tymi procesami?
Spytaj swą duszę! Spytaj tę, która oznacza przyszłość, która nazywa się miłość! Nie pytaj rozumu, nie ryj w historii
świata! Twa dusza nie będzie cię oskarżać, że za mało przejmowałeś się polityką, że za mało pracowałeś, że nie dość nienawidziłeś wrogów, że niewystarczająco utwierdzałeś granice. Może jednak poskarży się, że nader często bałeś się pójść za jej wołaniem, że uciekałeś, że nigdy nie miałeś czasu, by zając się nią- twym najmłodszym, najładniejszym z dzieci - by pobawić się z nią, posłuchać, jak śpiewa, że często sprzedawałeś jaz zyskiem. Tak samo postępowały miliony, a w którą stronę teraz spojrzeć, wszędzie widać nerwowe, znękane, niesympatyczne twarze ludzi mających czas jedynie na sprawy najniepotrzebniejsze: na giełdę, na sanatorium, a ten ohydny stan to nic innego, tylko ból ostrzegawczy, głos sumienia. Staniesz się nerwowy i wrogi życiu - tak mówi twa dusza -jeśli mnie zaniedbasz, i pozostaniesz taki, i zginiesz, jeśli nie zwrócisz się ku mnie z nową miłością i troską. Ale nawet ci, którzy chorzy są na chorobę wieku, którzy tracą zdolność do bycia szczęśliwymi - nawet ci żadną miarą nie są słabi i bezwartościowi. Przeciwnie, to dobrzy ludzie, zarodki przyszłości; to ci, których dusza nie jest zadowolona, którzy jedynie powodowani bojaźnią uchylają się od walki przeciwko opacznemu ładowi świata, którzy jednak być może już jutro z całą powagą do niej przystąpią.
Z tego punktu widzenia Europa wygląda jak śpiący, który - nękany koszmarami - bije na oślep rękoma i rani siebie samego.
Tak, i w tym miejscu przypominasz sobie, jak pewien profesor powiedział ci kiedyś coś podobnego - że świat cierpi na materializm i intelektualizm. Ten człowiek ma rację, nie będzie jednak mógł zostać twoim lekarzem, zresztą siebie też nie uleczy. Przez niego ciągle przemawia inteligencja - aż do samozagłady. On zginie.
Niechaj sprawy tego świata toczą się, jak chcą- lekarza i pomocnika, przyszłość i nowy impuls zawsze znajdziesz jedynie w sobie, w twej biednej, znieważanej,gięte
i nie do zniszczenia duszy. Nie ma w niej wiedzy, nie ma w niej osądu ani programu. Jest w niej jedynie pęd, jedynie przyszłość, jedynie uczucie. Podążali za nią wielcy święci i kaznodzieje, bohaterowie i męczennicy, wielcy wodzowie i zdobywcy, magowie i artyści - ci wszyscy, których droga brała początek w powszedniości, a kończyła na wyżynach duchowych. Droga milionera jest inna: kończy się w sanatorium.
Wojny toczą także mrówki, również pszczoły mają państwa, bogactwa gromadzą także chomiki. Twa dusza szuka innych dróg, a jeśli ona na czymś źle wychodzi, jeśli jej kosztem zbijasz sukcesy, to i dla ciebie nie rozkwitnie szczęście. "Szczęście" odczuwać bowiem może jedynie dusza, nie umysł, nie brzuch, głowa czy sakiewka.
Tak tedy, nie ma co długo myśleć, nie ma co długo mówić; aż prosi się, by przytoczyć tu słowa, w których wszystkie te myśli już dawno temu do końca zostały przemyślane i ujęte. Wypowiedziane przed wiekami należą do tych nielicznych słów wyrzeczonych przez człowieka, które są bezczasowe i wiecznie nowe: "Co za korzyść odniesie człowiek, choćby wszystek świat zyskał, a na swej duszy szkodę poniósł?"'.
(1917)
'M XVI25. Przełożył o. Walenty Prokulski TJ. (Por. też Łk 1X25). Podaję za: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, pod redakcją benedyktynów tynieckich, Pallotinum, Poznań 1965. [Przyp. tłum.]



Dane autora:




wiedza.diaboli.pl / Filozofia

190 IP banned